Wat er overblijft van een symboolwet

‘Krakers zijn dieven die de maatschappij handenvol met geld kosten, geld dat veel beter besteed kan worden.’ Het is februari 2017 en het Amsterdamse VVD-gemeenteraadslid Dilan Yesilgöz presenteert het tweede Zwartboek Kraken; geheel toevallig midden in de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen in maart, waarbij zij als nieuwkomer op plaats negentien op de kandidatenlijst voor de VVD het land doorkruist.

Een dag voor die presentatie was er een debat in de Tweede Kamer over het kraakverbod dat in 2010 was ingegaan. Sinds dat verbod werden meer krakers juridisch vervolgd, en daalde het aantal gekraakte panden. Maar dat weerhoudt de VVD, met in haar kielzog het CDA, er niet van om nóg strengere regels voor te stellen.

In de jaren daarna schrijven de twee partijen aan het initiatiefwetsvoorstel handhaving kraakverbod, waarin krakers het recht verliezen om een kort geding aan te spannen zodra een ontruiming wordt aangekondigd. Het voorstel krijgt bakken kritiek van het College van procureurs-generaal, de Nederlandse Orde van Advocaten, de Nederlandse Vereniging van Rechtspraak, de Raad van de Rechtspraak en de Raad van State.

Alle uitvoerders vrezen voor méér werk. Want waar officieren van justitie nu nog zelf tot ontruiming kunnen overgaan, ligt die beslissing straks altijd bij de rechter-commissaris. En die moet een goed dossier hebben. Of zoals een officier van justitie verklaart: ‘Als ik enkel een aangifte in een dossier ga stoppen, dan denk ik dat de rechter-commissaris toch in heel veel gevallen mijn vordering gaat afwijzen. De rechter-commissaris is geen stempelmachine.’

Daar hebben de initiatiefnemers Daniël Koerhuis (VVD) en Madeleine van Toorenburg (CDA) geen boodschap aan. Zo’n dossier voor de rechter-commissaris heeft ‘niet veel om het lijf’, suggereren zij terwijl ze alle kritiek van de uitvoerders wegwuiven en het voorstel eind maart 2021 door de Eerste Kamer loodsen. Senator Annabel Nanninga (JA21) zegt in NRC grote gebreken te zien, maar ze stemt toch voor wegens ‘de moraal’ van de wet. ‘Voor mij zijn praktische bezwaren geen reden zo’n voorstel as such af te keuren.’

De rechter-commissaris is geen stempelmachine, de Eerste Kamer wel.

Nu ligt er, vijf jaar later, een dikke evaluatie van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum. Kraakpanden worden sneller (van 79 dagen naar 37 dagen) ontruimd dan voorheen. Maar daar is alles mee gezegd. Want krakers worden niet vaker strafrechtelijk vervolgd, wat de bedoeling was van de Wet handhaving kraakverbod. Belangrijker nog: door een stapeling van wetgeving is het wettelijke bouwwerk onnodig ingewikkeld geworden.

Er zijn sowieso weinig krakers. Gemiddeld vinden de onderzoekers honderdachttien kraakzaken per jaar. De meeste komen niet in het strafrecht: huiseigenaren maken informeel afspraken met krakers, maar krakers kunnen bijvoorbeeld ook bestuursrechtelijk op last van de gemeente worden uitgezet. Slechts een fractie komt bij het strafrecht terecht. ‘Al met al hebben we een wet in stelling gebracht voor zo’n dertig tot vijfendertig zaken per jaar’, zei een van de onderzoekers vorige week in Het Parool. ‘Het is symboolwetgeving, en daarmee belasten we wel het Openbaar Ministerie en de rechter-commissaris. Als de Tweede Kamer gaat debatteren over het onderzoek zou logischerwijs de vraag kunnen worden gesteld of de Wet handhaving kraakverbod achteraf gezien wel nodig was geweest.’

Minister David van Weel van Justitie en Veiligheid (VVD) ziet voorlopig in zijn reactie op de evaluatie niet veel ruimte voor reflectie. ‘Alles overziend kom ik tot de conclusie dat de Wet handhaving kraakverbod naar behoren werkt’, stelt hij tevreden in een brief aan de Tweede Kamer.

Reflectie van de VVD in de Tweede Kamer is ook niet te verwachten. Die is druk met een andere symbolische ingreep, de inperking van het demonstratierecht. Symbolisch, omdat burgemeesters al ruime bevoegdheden hebben om in te grijpen. Maar wel een maatregel die raakt aan een klassiek grondrecht. Al zullen we dat, als het aan de VVD ligt, pas lezen over vijf jaar als het WODC een doorwrochte evaluatie schrijft die, net als nu, geruisloos opgaat in de dagelijkse stroom parlementaire stukken.

Bureau van Keken is gratis te lezen. Maar een financiële bijdrage wordt zeer gewaardeerd. U kunt mij steunen via een (kleine) directe donatie via deze link of een lidmaatschap via deze groene knop. Leden ontvangen elke week op dinsdag een column in de mailbox.