Van heinde en verre - 19 maart 2026

VAN HEINDE EN VERRE

     Notities van een terugkomer - 19 maart 2026

Ooit, lang voor het digitale tijdperk, fantaseerde ik weleens over een klok met een zo'n enorme wijzerplaat, dat de grote wijzer zich zou moeten haasten om in een uur rond te kunnen komen. Wie zich hierbij ook iets kan voorstellen, heeft uiteraard gevoel voor poëzie, meer dan verstand van de tijd. Kan dat eigenlijk ook wel, verstand hebben van de tijd? Feit is zeker dat heel veel mensen een poging daartoe hebben ondernomen.

Vooruit dan, my two cents. Tijd is twee dingen. Het is op de eerste plaats beleving. Vergelijk het met het begrip durée van de filosoof Henri Bergson. Voor wie dat te ingewikkeld lijkt, deze overbekende ervaring: wie ergens plezier in schept, ziet de tijd vliegen; wie ergens een hekel aan heeft, kan de tijd zien kruipen. Een variant hierop geven de beroemde woorden van de dichter William Blake uit 1803: eternity in an hour.

Op de tweede plaats is tijd structuur. Een van mijn geliefde voorbeelden hiervan is het hondje dat wij vroeger thuis hadden. Het beest ging elke werkdag om 12.20 uur op de brede leuning van de bank bij het raam aan de voorkant zitten. Dan kon het immers binnen een paar tellen de thuiskomst voor de lunch verwachten van mijn vader, die altijd stipt om 12 uur het kantoor verliet om zijn beperkte en kortstondige vrijheid tegemoet te fietsen.

Uit de tijd zijn

In het leven van de een zit meer structuur dan in dat van een ander. En wat voor individuën geldt, geldt minstens in spreekwoordelijke zin ook voor volken. In Indonesië leerde ik het prachtige begrip jam karet, oftewel rubberen tijd. Bekend is ook de uitdrukking die bijvoorbeeld in Afghanistan zou zijn gebruikt als weer eens een zoveelste bezetter het land meende over te nemen: 'Jullie hebben het horloge, maar wij hebben de tijd.'

Een al wat oudere vrouw, een goede bekende van mijn moeder, hoorde ik als tiener de uitdrukking 'uit de tijd zijn' gebruiken. Daarmee doelde zij op haar dood en dus niet op haar mogelijk ouderwetse opvattingen. Ik vond en vind het een schitterende vondst. Tijd bestaat niet los van de mens die de tijd beleeft of structureert. Zodra de dood ons komt halen, is het niet alleen met ons, maar ook met de tijd gedaan.

Dertig miljard jaar

Als Nederlander in het buitenland leerde ik de tijd op te delen in hele en halve uren. Ik maakte dus afspraken voor bijvoorbeeld 11 uur 's ochtends of half 8 's avonds. Daartussenin bestond de tijd feitelijk niet. Pas na mijn terugkomst in Nederland kwam de verdere opsplitsing van de tijd weer mijn leven binnen. Een trein, zo leerde ik, vertrekt niet twee keer per uur, maar (ik noem maar wat) om zes minuten over half acht. Niet eerder; niet later.

Kan het preciezer? Ja, dat kan. Deze week las ik over de ontwikkeling van een nieuwe klok. Die is, zo zeggen de makers, zo nauwkeurig dat deze pas na 30 miljard (30.000.000.000) jaar één seconde zal afwijken. Het enige dat ze schijnbaar nog niet weten, is of het gaat om een seconde voorlopen dan wel achterlopen.

Waar deze klok is uitgevonden, laat zich raden. In China natuurlijk, het land dat de toekomsttijd in handen heeft.

Kees Broere